Вы выкарыстоўваеце састарэлы браўзэр. Каб карыстацца ўсімі магчымасцямі сайта, загрузіце і ўсталюйце адзін з гэтых браўзэраў:

Language
Чым Вам дапамагчы?

Навукова-тэхнічная бібліятэка

Пачатак бібліятэчнай справе на чыгунцы Беларусі быў пакладзены ў 80-90-х гадах XIX стагоддзя. У гэты ж перыяд ідзе працэс фарміравання сеткі тэхнічных бібліятэк. Інфармацыя з архіўных крыніц пацвярджае гэты факт: «развіцёбібліятэчнай сеткі на Беларусі ідзе па шляху стварэння ведамасных бібліятэк. Такія бібліятэкі, напрыклад, былі адкрыты ўпрауленнямі Лібава-Роменскай, Маскоўска-Брэсцкай i Палескай чыгунак. Упраўленне Лібава-Роменскай чыгункі ў г. Мінску адкрыла сваю бібліятэку ў 1889 г., у г. Гомелі - у 1908 г.» [1].

Найбольш буйная бібліятэка ў гэты перыяд існавала пры Ўпраўленні Палескіх чыгунак. Яна налічвала 8637 тамоў кніг і выпісвала 39 перыядычных выданняў. Сярод яе чытачоў было 518 падпісчыкаў. Пры бібліятэцы была і тэхнічная бібліятэка. У 1900 годзе яе фонд складаўся з 1100 кніг, выпісвалася 15 перыядычных выданняў. На найбуйнейшай у Беларусі Маскоўска-Брэсцкай чыгунцы была 1 бібліятэка пры Ўпраўленні ў Маскве. Кнігамі бібліятэк карысталіся пераважна служачыя Ўпраўлення чыгункі, а некаторым чыноўнікам на лініі літаратура высылалася па асаблівых патрабавальных кніжках і ўручалася праз начальнікаў станцый. Дзейнасць бібліятэкі рэгламентавалася «Статутам бібліятэкі служачых». Памер платы за карыстанне фондамі вызначаўся колькасцю патрабаванняў.

Невялікая чыгуначная бібліятэка была пры Ўпраўленні Лібава-Роменскай чыгункі, некалькі бібліятэк было адкрыта на Паўднёва-Заходніх чыгунках. Нягледзячы на маладаступнасць бібліятэк для шырокіх слаёў нізкааплатных работнікаў транспарту, прага да чытання ў іх была высокая. (Па выніках абследавання працы бібліятэк Паўднёва-Заходніх чыгунак 1897-1898 гг.)

Вялікую ролю ў стварэнні сеткі бібліятэк адыграла стварэнне ў ліпені 1906 года на Маскоўска-Брэсцкай чыгунцы Камітэта для кiравання адукацыйнымі ўстановамі і яго мясцовых Папячыцельстваў. Пры абсталяванні вучылішч Камітэт звярнуў асаблівую ўвагу на арганізацыю бібліятэк і на набыццё наглядных навучальных дапаможнікаў. Незалежна ад бібліятэк пры вучылішчах, былі арганізаваны, акрамя існых раней бібліятэк для служачых у Маскве, Смаленску і Мінску, бібліятэкі на станцыях Дарагабуж, Вязьма і Орша, і прапанавана адкрыць бібліятэку на станцыі Пагодзіна, а пры Аршанскай бібліятэцы была ўладкавана асаблівая чытальная зала. Плата за чытанне кніг бралася самая нязначная, што рабіла карыстанне бібліятэкамі даступным для ўсіх агентаў чыгункі. Акрамя таго, для задавальнення патрэб ў чытанні ніжэйшых службоўцаў, былі арганізаваны асобыя рухомыя бібліятэчкі, якія рассылаліся па чыгуначных станцыях. Для кiравання бібліятэкамі былі заснаваны асобныя бібліятэчныя камітэты, члены якіх абіраліся служачымі і зацвярджаліся Начальнікам чыгункі. На чале мясцовых бібліятэчных камітэтаў стаяў Камітэт Цэнтральнай Бібліятэкі пры Ўпраўленні чыгункi. 17 лістапада 1908 года Начальнікам Маскоўска-Брэсцкай чыгункi былі зацверджаны «Інструкцыя Цэнтральнай бібліятэкі пры Ўпраўленні чыгункi» і «Інструкцыя Камітэтам мясцовых бібліятэк», якія выразна рэгламентавалі парадак работы. У 1908 годзе па ініцыятыве Апекуна Пагодзiнскага вучылішча Д.Ф.Кiрыякiдзi на станцыі Пагодзіна былі адкрыты бібліятэка для служачых і чытальная зала. Чытальная зала служыла таксама памяшканнем, дзе ў святочныя дні мясцовыя службоўцы ладзілі спектаклі, канцэрты і іншыя мерапрыемствы. З адкрыццём бібліятэкі на станцыі Пагодзіна чыгуначныя бібліятэкі абслугоўвалі ўсю лінію чыгункі. Па стане на 1 студзеня 1910 года ў бібліятэцы на станцыі Мінск значылася 75 чытачоў і 2138 кніг, на станцыі Орша - 98 чытачоў і 1222 кнігі, на станцыі Пагодзіна - 92 чытача і 309 кніг.

«На 1 Усерасійскім з'ездзе па бібліятэчнай справе ў 1911 г. была прынятая рэзалюцыя па пытанню аб чыгуначных бібліятэках, у якой выказвалася пажаданне арганізаваць на кожнай чыгунцы бібліятэку пры ўпраўленні, бібліятэкi на ўсіх значных станцыях, бібліятэкi-чытальнi пры дзяжурных кандуктарскіх і паравозных брыгадах і перасовачных вагонах, бібліятэкi для забеспячэння кнігамі чыгуначных служачых і рабочых на нязначных станцыях і раз'ездах па ўсёй лініі». [2]

Бібліятэкі і чытальні, адкрытыя на чыгунцы да 1917 года, паклалі пачатак стварэнню разгалінаванай сеткі транспартных бібліятэк, якая сфармiрававалася ўжо ў паслярэвалюцыйны час. Многія бібліятэкі ўтвараліся з таварыскіх або, як іх яшчэ называлі, грамадскіх збораў літаратуры, створаных пры ўпраўленнях чыгунак, на буйных чыгуначных станцыях і вузлах па ініцыятыве інжынераў шляхоў зносін. Афіцыйны статус гэтыя бібліятэкі атрымалі значна пазней, пасля назапашвання пачатковага кніжнага фонду.

Цэнтралізаваная сетка тэхнічных бібліятэк чыгуначнага транспарту пачала стварацца ў 1921 годзе, пасля таго як НКПС 28 красавіка выдаў Загад № 3114 «Аб арганізацыі бібліятэчнай справы на шляхах зносін». Гэтым загадам ўсім Цэнтральным і мясцовым Упраўленням прапаноўвалася «арганізаваць існыя ў іх бібліятэкі на абвешчаных падставах». У сувязі з гэтым, у якасці прыкладу, мае цікавасць даклад аддзела культуры Праўлення Заходніх чыгунак на пасяджэнні Гомельскага губернскага аддзела народнай адукацыі 18 студзеня 1924 г. - аб стане бібліятэчнай справы на станцыі Гомель. У дакладзе адзначана, што «ў Гомелі былі арганізаваны на прадпрыемствах кніганошы, якія ўмела выкарыстоўвалі і распаўсюджвалі кнігі. Па лініі чыгункі курсiруе так званы вагон-бібліятэка. Вагон-бібліятэка абслугоўвае ўсе дробныя пункты, якія знаходзяцца на чыгунцы і забяспечвае іх перасоўнымі бібліятэкамі»[3].

А ў 1925 годзе ў адпаведнасці з загадам НКПС Загадам Упаўнаважанага Наркама шляхоў зносін і Начальніка Заходніх чыгунак на станцыі Гомель была арганізавана адна з першых тэхнічных бібліятэк - Цэнтральная Тэхнічна-эканамічная бібліятэка пры адміністрацыйным аддзеле Праўлення чыгунак. Перад ёй стаялі задачы: сканцэнтраваць усю літаратуру на рускай і замежнай мовах і іншыя матэрыялы па тэхніцы, эканоміцы транспарту і сумежных пытаннях; распрацаваць сістэму каталогаў, якія адлюстроўваюць існы фонд; спрыяць павышэнню прадукцыйнасці працы шляхам спецыяльнага падбору кніг, дапаможнiкаў і азнаямлення з імі ўсіх зацікаўленых работнікаў транспарту; інфармаваць аддзелы і службы пра рознага роду кіроўныя дакументы і распараджэннi, якія выдаюцца ўпраўленнямі іншых чыгунак СССР. У бібліятэцы была створана рада, вызначаны яе абавязкі і правы, азначана арганізацыя філіялаў на лініях чыгункі, зацверджаны правілы ўліку выкарыстання кніжных фондаў. Літаратура выдавалася на тэрмін не больш за сем дзён за выключэннем кніг, неабходных для паўсядзённай працы ў аддзелах.

У загадзе ўпаўнаважанага Народнага Камісарыята Шляхоў Зносін СССР і начальніка Заходняй чыгункі адзначалася, што правільная пастаноўка бібліятэчнай справы мае істотнае значэнне для чыгуначнікаў. Дзейнасць бібліятэкі павінна быць строга ўпарадкавана як у арганізацыйным плане, так і ў дачыненні якасці літаратуры, якая збiралася. Падкрэслівалася таксама неабходнасць звярнуць асаблівую ўвагу на распрацоўку каталогаў, у першую чаргу - прадметнага. Загад абавязваў інжынерна-тэхнічных работнікаў і адміністрацыйны персанал у працэсе карыстання кнігамі «складаць загалоўныя заметкі па асобных больш ці менш важных пытаннях і аддзелах кнігі, прыкладаючы іх да адпаведных месцаў прагледжанай кнігі ў выглядзе кароткіх запісак і нататак, што палегчыць потым працу бібліятэкара па складанні прадметных картак і каталога». [4]. Гэты дакумент тлумачыў патрабаванні да арганізацыі і працы тэхнічнай бібліятэкі. У ім знайшлі адлюстраванне прагрэсіўныя тэндэнцыі, што не страцілі свайго значэння і цяпер: арганізацыя філіялаў, прыцягненне да бібліятэчнай працы інжынерна-тэхнічнай грамадскасці, спецыялізацыя фондаў. Загад, безумоўна, адыграў станоўчую ролю ў развіцці бібліятэчнай справы рэспублікі [5].

Крыху пазней, прыкладна ў 1936 годзе, ЦТЭБ ператворана ў Чыгуначную навукова-тэхнічную бібліятэку (ЧНТБ) Беларускай чыгункі.

Кіраўніцтва чыгунак надавала вялікую ўвагу тэхнічным бібліятэкам, стварэнню неабходных умоў для працы бібліятэкараў, захаванасці кніжных фондаў і якасці іх камплектавання. У Пратаколе 1-га аб'яднанага чыгуначнага з'езду Прафесійнага саюза работнікаў чыгуначнага транспарту Маскоўска-Беларуска-Балтыйскай чыгункі ад 1-10 лютага 1925 года гаворыцца аб задачах, пастаўленых перад чыгуначнымі бібліятэкамі, аб неабходнасці усімі сіламі ўмацоўваць іх матэрыяльную базу, «узмацніць папаўненне ўчастковых бібліятэк кнігамі і палепшыць праз апошніх забеспячэнне лініі». З'езд таксама звярнуў увагу на «павелічэнне падпіскі на газеты» і перыядычныя выданні.

У 1925 - 1930 гадах ствараюцца тэхнічныя бібліятэкі на ўсіх буйных чыгуначных вузлах. У гэты ж перыяд пачынае фармiравацца сетка лінейных тэхнічных бібліятэк.

У 1930 г. створана бібліятэка на Аршанскім чыгуначным вузле.

У тым жа годзе арганізавана тэхнічная бібліятэка станцыі г. Віцебск, якая мела чытальную залу на 70 месцаў і да 1934 г. налічвала ў сваім фондзе больш за 17 тыс. кніг.
З ліку даваенных бібліятэк варта назваць таксама лінейную тэхнічную бібліятэку станцыі Магілёў, створаную ў 1930 г. Ужо ў тыя гады ў бібліятэцы была распаўсюджана такая форма абслугоўвання чытачоў як «кальцавая пошта». У гэтай бібліятэцы былі два чамаданы для перасылкі літаратуры. Падбіраліся кнігі і часопісы, складаўся спіс станцый і графік перасылкі літаратуры. На кожнай станцыі перасоўная бібліятэка знаходзілася месяц, потым перамяшчалася на іншую станцыю.

У верасні 1939 г. адбылося ўз'яднанне Заходняй і Савецкай Беларусі, а ў 1940 годзе ўжо былі створаны тэхнічныя бібліятэкі на станцыях Баранавічы, Брэст, Лунінец.

Вялікая шкода бібліятэчнай справе была нанесена ў гады рэпрэсій. Не пазбеглі гэтага і транспартныя бібліятэкі. З фондаў была канфіскавана вялікая колькасць каштоўных кніг, аўтары якіх былі не да спадобы рэжыму. Тым не менш, бібліятэкі працягвалі граць важную ролю ў падрыхтоўцы кадраў і павышэнні прафесійных ведаў чыгуначнікаў. 1 ліпеня 1936 года выходзіць Распараджэнне НКПС № 360/цз «Аб мерапрыемствах па найхутчэйшым давядзенні тэхнічных кніг да чыгуначнікаў», а 17 ліпеня таго ж года Распараджэнне № 434/цз «Аб перакладзе на рускую мову замежных тэхнічных кніг». У выніку мер, якія прымаюцца кіраўніцтвам чыгунак, і актыўнай працы бібліятэчных работнікаў, да пачатку 1940-х гадоў сфармiравалася цэнтралізаваная сістэма транспартных бібліятэк, якiя забяспечваюць патрэбы чыгуначнікаў у літаратуры і якія адыгрываюць важную ролю ў падрыхтоўцы кадраў, павышэнні кваліфікацыі спецыялістаў і ў развіцці навукі. У 1940 годзе на Заходняй, Беларускай, Беластоцкай і Брэст-Літоўскай чыгунках было 29 бібліятэк, агульны фонд якіх складаў 212600 экзэмпляраў.

У перыяд Вялікай Айчыннай вайны фонды бібліятэк былі часткова вывезены ў тыл (у прыватнасці, фонд ЧНТБ), частка кніг была знішчана. Да моманту заканчэння вайны захавалася толькі чацвёртая частка даваеннай колькасці літаратуры. Аднак адразу пасля вызвалення Беларусі ад фашысцкай акупацыі на чыгуначных вузлах сталі аднаўляцца, нароўні з іншымі прадпрыемствамі, і бібліятэкі. Загадам Начальніка Беларускай чыгункі № 259 ад 8 чэрвеня 1944 была зноў арганізавана ЧНТБ. Загадам ад 8 чэрвеня 1944 г арганізаваны ЛТБ на станцыях Гомель, Калінкавічы і Крычаў. 29 студзеня 1945 года выдадзены Загад № 48 Начальніка Заходняй чыгункі «Аб аднаўленні тэхнічных бібліятэк чыгункі», у адпаведнасці з якім, «надаючы выключнае значэнне справе ўкаранення тэхнічнай літаратуры на чыгунцы» як для забеспячэння «навучання кадраў, так і для росту тэхнічных ведаў працоўных чыгуначнікаў» загадвалася «выдзеліць пад тэхнічныя бібліятэкі адпаведныя памяшканні» на станцыях Віцебск і Полацк і «забяспечыць нанава створаныя тэхнічныя бібліятэкі неабходнай тэхнічнай літаратурай і падручнікамі па навучанню кадраў». 3 студзеня 1947 года выдаецца Загад № 2 Начальніка Беларускай чыгункiі «Аб захаванні кніжнага фонду прафсаюзных і тэхнічных бібліятэк». 18 чэрвеня 1947 года - Загад Начальніка Брэст-Літоўскай чыгункі «Аб паляпшэнні працы тэхнічных бібліятэк». Фонды аднаўляльных і зноў ствараемых бібліятэк фармiраваліся з ацалелых падчас вайны і вернутых з эвакуацыі выданняў, кніг, падораных чытачамі, а таксама перададзеных з уцалелых тэхнічных бібліятэк Кастрычніцкай, Омскай і Яраслаўскай чыгунак у адпаведнасці з «Планам аднаўлення кніжнага фонду бібліятэк вызваленых чыгунак ...», зацверджаным НКШЗ. У пачатку 50-х фонды бібліятэк былі адноўлены.

У маі 1953 года, у сувязі з аб'яднаннем Беларускай і Мінскай чыгунак у Беларускую, былі аб'яднаны ў адну і чыгуначныя тэхнічныя бібліятэкі з месцазнаходжаннем у г. Мінску. Навукова-тэхнічная бібліятэка Ўпраўлення Беларускай чыгункі стала метадычным цэнтрам тэхнічных бібліятэк магістралі. У гэты перыяд канчаткова аформілася сетка тэхнічных бібліятэк Беларускай чыгункі.

На працягу шэрага дзесяцігоддзяў на Беларускай чыгунцы існавала цэнтралізаваная сістэма бібліятэчнага абслугоўвання, якую ўзначальвае навукова-тэхнічная бібліятэка чыгункi.

На працягу наступных дзесяцігоддзяў неаднаразова змянялася яе структура. Было зроблена некалькі спроб аб'яднання бібліятэк з органамі навукова-тэхнічнай інфармацыі. У 1992 годзе адбылося аб'яднанне тэхнічных і прафсаюзных бібліятэк чыгункі. Аднак змены структуры бібліятэк і складу фондаў не пацягнулі за сабой прынцыповай пераарыентацыі іх дзейнасці. Засталіся непарушнымі стрыжнёвыя напрамкі працы, дамінуючым напрамкам па-ранейшаму з'яўляецца праца з літаратурай па тэматыцы чыгуначнага транспарту і сумежных галін, выпрацаваны асноўныя крытэрыі фарміравання фонду, інфармацыйнага і даведачна-бібліяграфічнага абслугоўвання. Намаганнямі некалькіх пакаленняў бібліятэкараў сабраны унікальныя фонды. Збор дарэвалюцыйных выданняў і рэдкіх кніг стаў асновай дэпазітарнага фонду НТБ, на які ўскладзена задача назапашвання і захоўвання максімальна поўнага рэпертуару выданняў і дакументаў па гісторыі чыгункі і галіны ў цэлым.
 

  1. Помнікі гісторыі i культуры Беларусі. Вып. 2- Мн., 1976.- 178 с.
  2. Працы І Усерасійскага з'езда па бібліятэчнай справе, якi адбыўся ў С.-Пецярбургу з 1 па 7 чэрвеня 1911г. - СПб, 1912.-
    Ч.1.-С. 210-211.
  3. З дакладу аддзела культуры Праўлення Заходніх чыгунак на пасяджэнні Гомельскага губернскага аддзела народнай адукацыі - пра стан бібліятэчнай справы на станцыі Гомель ад 18 студз. 1924г. // Библиотечное дело в БССР: Документы и материалы. 1918 - 1941/ Гос. б-ка БССР им. В.И. Ленина и др. - Мн., 1978. - С. 58.
  4. Палажэнне аб Цэнтральнай тэхніка-эканамічнай бібліятэцы Праўлення Заходніх чыгунак. Гомель, 1925.- 32 с.
  5. Ошерович, С.О. Некоторые этапы развития технических библиотек Белоруссии / С.О. Ошерович, Л.Ф. Ягловская // Техн. б-ки СССР.- 1967.-Вып. 5-6.-С. 39-54.
  6. Архіў НТБ